Phân tích định tính lập luận của toà là đọc phần nhận định của một nhóm bản án theo quy trình có kiểm soát để tìm ra các kiểu lập luận, cách hiểu một quy định và lý do toà đưa ra, thay vì chỉ đếm kết quả thắng thua. Nó trả lời những câu như "toà hiểu khái niệm X theo mấy cách", "toà dựa vào gì để xác định lỗi trong loại tranh chấp Y".
Khác với bình luận một bản án, phương pháp này đòi hỏi đọc nhiều bản án theo cùng một khung, ghi lại cách gắn mã, và chủ động tìm những bản án đi ngược với kiểu đã thấy. Bài trình bày quy trình từ chọn bản án đến viết kết quả, cùng các kỹ thuật giữ cho phân tích không trôi theo cảm nhận.
Khi nào chọn phân tích định tính thay vì đếm
Phép đếm cho biết điều gì xảy ra bao nhiêu lần; phân tích định tính cho biết điều đó diễn ra thế nào và vì sao, theo cách toà tự giải thích. Khi câu hỏi xoay quanh cách hiểu một quy định mới, một khái niệm còn tranh cãi, hay sự khác biệt giữa các toà trong cách lập luận, đọc định tính thường cho kết quả có giá trị hơn một bảng tỷ lệ.
Phân tích định tính cũng hữu ích ở giai đoạn đầu của một nghiên cứu định lượng: đọc kỹ để phát hiện những biến cần đo, những giá trị cần có trong bảng mã. Ngược lại, sau khi đếm xong, đọc định tính một nhóm bản án tiêu biểu giúp giải thích vì sao các con số lại như vậy.
Điều phân tích định tính không làm được là ước lượng tần suất cho cả tập. Nếu bạn chọn bản án có chủ đích để thấy đủ các kiểu lập luận, số bản án theo mỗi kiểu trong mẫu không phản ánh tỷ lệ trong thực tế. Khi viết, có thể nêu số đếm trong mẫu để minh bạch, nhưng không nên diễn giải chúng như tỷ lệ.
Chọn bản án có chủ đích
Chọn theo sự đa dạng. Mục tiêu là thấy đủ các cách toà xử lý vấn đề, nên mẫu cần trải qua các loại kết quả, các cấp xét xử, các vùng và giai đoạn khác nhau. Một mẫu toàn bản án cùng kết quả sẽ chỉ cho thấy một mặt.
Ưu tiên bản án có phần nhận định thực chất. Bản án chỉ ghi kết luận mà không giải thích không giúp được nhiều cho phân tích lập luận. Đây là tiêu chí chọn hợp lệ cho phương pháp định tính, miễn là bạn nói rõ, vì nó làm mẫu nghiêng về những bản án viết kỹ.
Thêm bản án cấp trên khi có. Bản án phúc thẩm, quyết định giám đốc thẩm hay án lệ liên quan cho biết cách cấp trên nhìn những lập luận ở cấp dưới. Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Toà án nhân dân tối cao công bố; nếu vấn đề của bạn có án lệ, hãy xem các bản án sau đó có viện dẫn hay không.
Dừng khi bão hoà. Tiếp tục đọc cho tới khi vài bản án liên tiếp không còn cho thêm kiểu lập luận mới. Ghi lại thời điểm dừng và số bản án đã đọc để người đọc đánh giá.
Quy trình đọc và gắn mã
Quy trình dưới đây phỏng theo các bước phân tích nội dung định tính, điều chỉnh cho văn bản bản án:
- Đọc lướt toàn bộ phần nhận định của vài bản án đầu để làm quen với cách diễn đạt, chưa gắn mã.
- Đọc lại từng bản án, đánh dấu những đoạn liên quan đến câu hỏi, gắn cho mỗi đoạn một mã ngắn mô tả nội dung lập luận, ví dụ "dựa vào thoả thuận bằng lời", "viện dẫn tập quán".
- Sau khoảng mươi bản án, xem lại danh sách mã: gộp mã trùng nghĩa, tách mã quá rộng, viết định nghĩa ngắn cho mỗi mã.
- Tiếp tục với các bản án còn lại bằng danh sách mã đã chỉnh, thêm mã mới khi gặp lập luận chưa có.
- Gom các mã thành kiểu lập luận lớn hơn, xem mỗi kiểu xuất hiện trong những bản án nào, với kết quả nào.
- Đọc lại toàn bộ đoạn đã gắn mã theo từng kiểu để kiểm xem việc gom có hợp lý không.
- Viết ghi chú phân tích cho từng kiểu: nội dung, căn cứ toà dùng, điểm khác với các kiểu khác.
Trong suốt quá trình, hãy viết ghi chú nhanh mỗi khi có ý tưởng hay nghi vấn, kèm ngày. Những ghi chú này là nguyên liệu quý khi viết phần kết quả và giúp bạn nhớ vì sao đã gom các mã theo cách đó.
Phân biệt các tầng lập luận trong phần nhận định
Một đoạn nhận định thường trộn nhiều tầng. Tách chúng ra giúp mã rõ hơn và tránh so sánh khập khiễng giữa các bản án.
| Tầng | Toà làm gì | Câu hỏi khi đọc |
|---|---|---|
| Xác định sự kiện | Đánh giá chứng cứ, xác định điều gì đã xảy ra | Toà tin chứng cứ nào, vì sao |
| Xác định quy định áp dụng | Chọn văn bản, điều khoản điều chỉnh quan hệ | Toà viện dẫn quy định nào, có bỏ qua quy định liên quan không |
| Giải thích quy định | Hiểu nội dung khái niệm, điều kiện trong quy định | Toà hiểu khái niệm theo nghĩa nào, có giải thích không |
| Áp dụng vào sự kiện | Ghép sự kiện với điều kiện của quy định | Toà coi sự kiện nào thoả điều kiện nào |
| Cân nhắc khác | Lẽ công bằng, hoàn cảnh đương sự, án lệ, thực tiễn | Có yếu tố nào ngoài văn bản ảnh hưởng tới kết luận không |
Phần lớn khác biệt thú vị giữa các bản án nằm ở tầng giải thích và áp dụng. Khác biệt ở tầng xác định sự kiện thường phản ánh khác biệt về chứng cứ trong từng vụ, không phải khác biệt trong cách hiểu pháp luật, và dễ bị đọc nhầm nếu không tách.
Tìm trường hợp phản chứng để kiểm kết luận
Rủi ro lớn nhất của phân tích định tính là thấy điều mình muốn thấy. Một cách kiểm hiệu quả là chủ động tìm những bản án đi ngược với kiểu lập luận bạn cho là phổ biến hay hợp lý: cùng loại sự kiện nhưng toà xử khác, hoặc cùng kết quả nhưng lý do khác. Nếu tìm mãi không thấy, kết luận của bạn vững hơn; nếu thấy, đó là chỗ phân tích trở nên sâu hơn.
Khi gặp trường hợp phản chứng, đừng vội gạt đi là "bản án sai". Hãy đọc kỹ để tìm khác biệt: sự kiện có khác ở điểm nào bạn chưa để ý, toà có viện dẫn quy định khác không, bản án thuộc giai đoạn trước hay sau một thay đổi pháp luật. Nhiều khi trường hợp phản chứng giúp bạn phát hiện một điều kiện ẩn mà các bản án khác ngầm giả định.
Ghi lại các trường hợp phản chứng và cách bạn xử lý chúng trong phần phương pháp hoặc phụ lục. Người đọc có chuyên môn đánh giá cao việc này hơn một bức tranh trơn tru không có ngoại lệ.
Giữ cho phân tích kiểm được
Phân tích định tính thường bị nghi ngờ là chủ quan. Một số việc giúp người khác kiểm được cách bạn làm:
- Công bố danh sách mã và định nghĩa, giống bảng mã trong nghiên cứu định lượng.
- Cho một người khác gắn mã độc lập vài bản án và so với bạn; không cần tính hệ số, chỉ cần bàn chỗ khác và ghi lại.
- Lưu đoạn văn gốc gắn với mỗi mã, để có thể truy lại câu chữ toà dùng.
- Ghi số bản án ở mỗi kiểu lập luận trong mẫu, kèm lưu ý rằng đây không phải tỷ lệ trong thực tế.
- Nêu rõ vị trí của người phân tích: kinh nghiệm hành nghề, quan điểm có sẵn về vấn đề, nếu có.
Những việc này không biến phân tích định tính thành phép đo khách quan, nhưng cho người đọc đủ thông tin để tự đánh giá mức tin cậy.
Viết kết quả: từ kiểu lập luận đến bình luận
Phần kết quả nên lần lượt trình bày từng kiểu lập luận: tên kiểu, nội dung cốt lõi, căn cứ toà thường viện dẫn, điều kiện sự kiện đi kèm, một hai câu trích minh hoạ, và số bản án trong mẫu theo kiểu đó. Sau đó mới là phần so sánh giữa các kiểu: chúng khác nhau ở tầng nào, có dẫn tới kết quả khác nhau không.
Phần bình luận, nơi bạn đánh giá kiểu lập luận nào phù hợp hơn với văn bản và mục đích của quy định, nên tách riêng. Nếu kết quả cho thấy cách hiểu không thống nhất, bạn có thể gợi ý hướng xử lý như cần văn bản hướng dẫn, cần án lệ, hay cần sửa câu chữ của quy định, nhưng hãy nói rõ đây là đề xuất của người viết dựa trên phân tích.
Kết thúc phần kết quả bằng một đoạn ngắn về những gì phân tích không trả lời được: tần suất thực tế của mỗi kiểu, lý do sâu xa mà bản án không ghi, hay cách các toà ngoài mẫu xử lý. Đoạn này giúp người đọc dùng kết quả đúng chỗ và gợi hướng cho nghiên cứu tiếp theo.
Những bẫy khi đọc phần nhận định
Phần nhận định có những đặc điểm văn bản dễ làm người phân tích hiểu sai nếu không để ý:
- Câu chữ lặp theo khuôn: nhiều bản án dùng những cụm diễn đạt quen thuộc; giống nhau về chữ chưa chắc giống nhau về lập luận thực chất.
- Lập luận ngầm: toà có thể không nói ra một bước suy luận vì coi là hiển nhiên; đừng gắn mã cho điều toà không viết, nhưng có thể ghi chú khả năng đó.
- Trình bày ý kiến của đương sự và của kiểm sát viên: những đoạn này không phải lập luận của toà, dù nằm gần phần nhận định.
- Viện dẫn hình thức: một điều luật được liệt kê trong phần căn cứ chưa chắc đã được dùng thật trong lập luận.
- Khác biệt do sự kiện: hai kết luận khác nhau có thể đến từ hai bộ sự kiện khác nhau chứ không phải hai cách hiểu pháp luật.
Ghi những bẫy này vào hướng dẫn cho người gắn mã thứ hai giúp hai người đọc cùng một cách và giảm chỗ lệch không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Phân tích định tính cần đọc bao nhiêu bản án?
Không có con số cố định. Nguyên tắc là đọc đến khi bão hoà, tức là các bản án mới không còn cho thêm kiểu lập luận mới. Với vấn đề hẹp, điều này có thể đến sớm; với vấn đề rộng hoặc nhiều toà khác nhau, cần đọc nhiều hơn.
Có dùng phần mềm phân tích định tính được không?
Được. Phần mềm giúp đánh dấu đoạn văn, gắn mã, tìm lại các đoạn theo mã và xem mã nào đi cùng nhau. Với vài chục bản án, bảng tính hoặc tài liệu có chú thích cũng đủ. Điều quan trọng là quy trình và ghi chép, không phải công cụ.
Có nên đếm số bản án theo mỗi kiểu lập luận không?
Nên ghi lại để minh bạch, vì người đọc muốn biết một kiểu xuất hiện ở một hay nhiều bản án. Nhưng khi mẫu được chọn có chủ đích, các con số này không phải tỷ lệ trong thực tế, và cần ghi rõ như vậy.
Phân tích lập luận có cần đọc phần nội dung vụ án không?
Cần, ít nhất ở mức đủ để hiểu sự kiện mà lập luận dựa vào. Lập luận chỉ có nghĩa trong bối cảnh sự kiện; so sánh hai đoạn nhận định mà không biết sự kiện khác nhau thế nào dễ dẫn tới kết luận sai về khác biệt trong cách hiểu pháp luật.
Làm sao để phân tích không thành bình luận chủ quan?
Tách phần mô tả khỏi phần đánh giá, công bố danh sách mã, chủ động tìm trường hợp phản chứng và cho người khác gắn mã thử. Nêu rõ quan điểm sẵn có của bạn cũng giúp người đọc hiểu và đánh giá phần bình luận.