Bảng mã hoá (thường gọi theo tiếng Anh là codebook) là tài liệu liệt kê mọi biến bạn ghi từ mỗi bản án, kèm định nghĩa, các giá trị được phép và quy tắc chọn giá trị khi bản án mơ hồ. Nó biến việc "đọc và ghi chú" thành việc ghi dữ liệu mà hai người khác nhau làm vẫn ra gần giống nhau.
Bản án có cấu trúc khá ổn định nhưng ngôn ngữ thì đa dạng: cùng một tình tiết có thể được ghi ở phần nội dung vụ án, phần nhận định hay chỉ ẩn trong phần quyết định. Vì vậy bảng mã cho bản án cần thêm một thứ mà bảng mã cho khảo sát ít khi có: chỉ dẫn tìm thông tin ở đâu trong văn bản. Bài trình bày cách dựng từng phần, kèm ví dụ giả định.
Các nhóm biến thường có trong một bảng mã bản án
Không đề tài nào cần mọi biến dưới đây, nhưng danh sách giúp bạn không bỏ quên nhóm quan trọng. Chỉ giữ những biến phục vụ câu hỏi nghiên cứu.
- Định danh: mã nội bộ, số bản án, toà, ngày tuyên, nguồn và ngày tải về. Nhóm này dùng để truy lại, không dùng để phân tích.
- Thủ tục: cấp xét xử, loại thủ tục, có vắng mặt đương sự không, có người đại diện hay luật sư không, có yêu cầu phản tố không.
- Thời gian: ngày thụ lý nếu bản án ghi, ngày tuyên, khoảng cách giữa hai ngày. Ghi riêng cột "có ghi ngày thụ lý hay không".
- Yêu cầu: từng yêu cầu của đương sự, mỗi yêu cầu một dòng hoặc một nhóm cột, kèm số tiền nếu có.
- Tình tiết nội dung: các sự kiện then chốt theo câu hỏi, như có văn bản thoả thuận không, bên nào vi phạm theo nhận định.
- Căn cứ: điều luật, án lệ, văn bản hướng dẫn được viện dẫn trong phần nhận định hoặc phần quyết định.
- Kết quả: chấp nhận toàn bộ, một phần, bác, đình chỉ với từng yêu cầu; số tiền được chấp nhận.
- Ghi chú của người mã: chỗ mơ hồ, câu trích ngắn làm căn cứ cho lựa chọn khó.
Nhóm cuối cùng thường bị coi nhẹ nhưng rất có ích. Khi hai người mã khác nhau, ghi chú cho biết họ khác ở cách đọc hay ở cách hiểu định nghĩa, và giúp sửa bảng mã đúng chỗ.
Một mục trong bảng mã trông thế nào
Mỗi biến nên có đủ các trường dưới đây. Ví dụ giả định là biến kết quả của một yêu cầu trong tranh chấp đặt cọc.
| Trường | Nội dung ví dụ giả định |
|---|---|
| Tên biến | ket_qua_yeu_cau_tra_coc |
| Câu hỏi cho người mã | Toà quyết định thế nào với yêu cầu trả lại tiền cọc của nguyên đơn? |
| Giá trị được phép | 1 = chấp nhận toàn bộ; 2 = chấp nhận một phần; 3 = bác; 4 = đình chỉ hoặc không xem xét; 9 = không có yêu cầu này |
| Tìm ở đâu | Phần quyết định; đối chiếu phần nhận định khi phần quyết định chỉ ghi số tiền tổng |
| Quy tắc khó | Nếu toà buộc trả cọc nhưng bù trừ với khoản nguyên đơn còn nợ, ghi theo phần cọc, không theo số tiền sau bù trừ |
| Ví dụ ranh giới | Toà chấp nhận trả cọc nhưng bác phạt cọc: biến này ghi 1, biến phạt cọc ghi 3 |
Trường "quy tắc khó" lớn dần trong quá trình mã thử. Mỗi lần bạn hoặc người cùng mã phải dừng lại suy nghĩ, hãy viết quyết định vào đây, kèm ngày. Đến cuối, đây là phần có giá trị nhất của bảng mã.
Viết định nghĩa đủ chặt
Dùng khái niệm của bản án, không của người mã. Biến "bên vi phạm" nên được định nghĩa là "bên mà toà nhận định là vi phạm", không phải "bên mà người mã thấy là vi phạm". Nghiên cứu ghi lại điều toà xác định; đánh giá riêng của bạn thuộc phần bình luận.
Giá trị phải loại trừ nhau và phủ hết. Mỗi bản án chỉ rơi vào đúng một giá trị của mỗi biến. Luôn có giá trị cho "không áp dụng" và "không xác định được", tách rời nhau: không có yêu cầu khác với có yêu cầu nhưng bản án không ghi rõ kết quả.
Tách biến ghép. "Toà chấp nhận và có viện dẫn án lệ" là hai biến, không phải một. Biến ghép làm phép đếm khó diễn giải và che mất những trường hợp chỉ có một trong hai.
Ghi số tiền đúng đơn vị. Quy định đơn vị (đồng), có tính lãi hay không, ghi theo phần quyết định hay theo yêu cầu. Bản án thường có cả số tiền yêu cầu, số tiền được chấp nhận và tiền lãi; mỗi thứ một cột.
Thông tin thiếu: không đoán, ghi rõ là thiếu
Bản án không phải bảng biểu, nên thiếu thông tin là chuyện thường. Có bản án không ghi ngày thụ lý, có bản án không nói rõ đương sự có luật sư hay chỉ có người đại diện theo uỷ quyền, có bản án ghi số tiền tổng mà không tách gốc với lãi. Khi gặp thiếu, người mã có xu hướng đoán từ ngữ cảnh. Bảng mã cần cấm điều đó, trừ khi có quy tắc suy luận được viết ra và áp như nhau.
Khi phân tích, thông tin thiếu cần được báo cáo cạnh mỗi kết quả: tỷ lệ này tính trên bao nhiêu bản án có ghi tình tiết, bao nhiêu bản án không ghi. Nếu tỷ lệ thiếu cao, hãy đặt câu hỏi: những bản án ghi đầy đủ có khác những bản án không ghi không. Bản án ghi kỹ thường thuộc vụ phức tạp hoặc toà có thói quen viết chi tiết, nên phần "có ghi" có thể không đại diện cho cả mẫu.
Một mẹo thực hành là thêm cột "mức chắc chắn" cho các biến khó, với hai hoặc ba mức. Khi phân tích, bạn có thể kiểm xem kết quả có đổi không nếu chỉ dùng những dòng có mức chắc chắn cao. Kết quả vững qua phép thử này thì đáng tin hơn.
Mã thử, sửa và chốt phiên bản
Bảng mã đầu tiên luôn chưa đủ. Quy trình dưới đây giúp nó chín nhanh mà không làm hỏng dữ liệu đã có:
- Viết bản nháp bảng mã từ câu hỏi nghiên cứu và từ việc đọc thăm dò vài bản án.
- Chọn một nhóm bản án thử, không thuộc mẫu chính thức, đủ đa dạng về kết quả và độ dài.
- Mã thử nhóm này, ghi lại mọi chỗ phải dừng suy nghĩ.
- Sửa định nghĩa, thêm quy tắc khó, bỏ biến không đo được, gộp hoặc tách giá trị.
- Đặt số phiên bản cho bảng mã và ghi những gì đã đổi so với bản trước.
- Nếu có người cùng mã, cho mã độc lập một phần chung với phiên bản mới, đo đồng thuận.
- Chốt phiên bản dùng cho mẫu chính thức; mọi thay đổi sau đó phải ghi lại kèm danh sách bản án cần mã lại.
Đặt số phiên bản nghe như thủ tục thừa, nhưng khi bảo vệ hay khi có người hỏi lại sau vài tháng, bạn sẽ cần biết bản án số 47 được mã theo định nghĩa nào.
Bảng dữ liệu: cấu trúc và lưu trữ
Bảng mã là tài liệu mô tả; bảng dữ liệu là nơi chứa giá trị. Với đề tài nhỏ, một bảng tính là đủ: mỗi dòng một đơn vị phân tích, mỗi cột một biến, tên cột trùng tên biến trong bảng mã. Khi đơn vị là yêu cầu chứ không phải bản án, nên dùng hai bảng: bảng bản án và bảng yêu cầu, nối với nhau bằng mã bản án. Cách này tránh việc nhân bản thông tin thủ tục cho mỗi yêu cầu.
Đừng lưu nguyên văn bản án trong cùng tệp với bảng dữ liệu nếu không cần. Văn bản bản án, dù đã ẩn danh khi công bố, vẫn có thể chứa thông tin nhận diện được người. Tách riêng và giới hạn người truy cập giúp bạn đáp ứng nghĩa vụ theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, có hiệu lực từ 1/1/2026, và giúp việc chia sẻ bảng dữ liệu về sau dễ hơn.
Giữ một bản sao chỉ đọc của bảng dữ liệu ở mỗi mốc quan trọng: sau mã thử, sau mã chính thức, sau làm sạch. Phân tích luôn chạy trên bản đã chốt, và mọi chỉnh sửa sau đó tạo ra một bản mới có ghi chú lý do.
Chuẩn hoá tên văn bản được viện dẫn
Biến căn cứ pháp lý là biến khó mã nhất về mặt kỹ thuật, vì bản án viện dẫn văn bản theo nhiều cách: có bản ghi đủ số hiệu và tên, có bản chỉ ghi "Bộ luật Dân sự", có bản ghi điều mà không ghi khoản. Nếu không chuẩn hoá, cùng một điều luật sẽ xuất hiện dưới nhiều tên trong bảng dữ liệu và phép đếm bị chia nhỏ.
Cách làm thực tế là lập một danh mục văn bản riêng: mỗi văn bản một mã ngắn, kèm tên đầy đủ, số hiệu và ngày có hiệu lực, lấy từ nguồn chính thức. Khi mã một bản án, người mã chỉ chọn mã văn bản từ danh mục rồi ghi điều, khoản. Văn bản nào chưa có trong danh mục thì thêm vào sau khi kiểm nguồn, không gõ tự do.
Cần thêm một quy tắc cho trường hợp bản án viện dẫn văn bản đã được sửa đổi hoặc thay thế. Ghi đúng văn bản mà toà viện dẫn, không tự đổi sang văn bản hiện hành, vì điều nghiên cứu cần biết là toà đã áp dụng gì. Nếu câu hỏi liên quan, thêm một biến riêng cho biết văn bản đó còn hiệu lực vào ngày tuyên án hay không.
Lỗi hay gặp khi dựng bảng mã
Những lỗi dưới đây thường chỉ lộ ra khi đã mã được nhiều bản án, lúc sửa rất tốn công:
- Biến dùng chữ tự do thay vì danh sách giá trị: mỗi người gõ một kiểu, làm sạch mất nhiều ngày.
- Không có giá trị riêng cho "không áp dụng": ô trống bị hiểu khi thì là "không", khi thì là "không biết".
- Định nghĩa dựa vào cảm nhận: "vụ phức tạp", "số tiền lớn" mà không có ngưỡng hay dấu hiệu cụ thể.
- Đo kết quả theo bản án trong khi bản án có nhiều yêu cầu với kết quả khác nhau.
- Không lưu ghi chú cho lựa chọn khó, nên khi kiểm lại không biết vì sao đã chọn giá trị đó.
- Đổi định nghĩa giữa chừng mà không ghi phiên bản, dẫn tới dữ liệu trộn hai cách đo.
Hầu hết lỗi trên được phát hiện sớm nếu bạn mã thử đủ đa dạng và cho một người khác đọc bảng mã trước khi bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bảng mã có cần công bố cùng kết quả không?
Nên công bố, ít nhất ở dạng phụ lục hoặc sẵn sàng cung cấp khi được hỏi. Bảng mã cho người đọc biết bạn đã đo cái gì và đo thế nào, và cho người khác lặp lại hoặc mở rộng nghiên cứu. Bảng mã thường không chứa thông tin cá nhân nên ít rủi ro khi công bố.
Nên có bao nhiêu biến trong bảng mã?
Ít nhất có thể để trả lời câu hỏi. Mỗi biến thêm vào làm tăng thời gian mã và khả năng sai. Biến "có thể thú vị" mà không gắn với câu hỏi nào thường bị bỏ không dùng khi phân tích. Nếu chưa chắc, ghi vào cột ghi chú thay vì tạo biến mới.
Có nên mã điều luật được viện dẫn không?
Nên, nếu câu hỏi liên quan đến cách áp dụng pháp luật. Cần quy định rõ ghi theo văn bản và điều nào, xử lý thế nào khi bản án viện dẫn văn bản đã hết hiệu lực vào thời điểm nghiên cứu, và tách viện dẫn trong phần nhận định với viện dẫn trong phần quyết định.
Mã hoá bằng bảng tính hay bằng phần mềm chuyên dụng?
Với đề tài vài chục đến vài trăm bản án, bảng tính là đủ nếu bạn khoá danh sách giá trị cho từng cột để tránh gõ sai. Phần mềm phân tích định tính hữu ích khi cần đánh dấu đoạn văn trong bản án và gắn mã, đặc biệt cho phân tích lập luận.
Làm gì khi phát hiện định nghĩa sai sau khi đã mã nhiều bản án?
Sửa định nghĩa, tăng số phiên bản bảng mã, rồi mã lại biến đó cho mọi bản án đã làm. Không nên chỉ áp định nghĩa mới cho các bản án sau, vì như vậy dữ liệu trộn hai cách đo. Đây là lý do mã thử kỹ trước khi mã chính thức.
Có thể dùng lại bảng mã của nghiên cứu khác không?
Có thể và nên tham khảo, nhưng cần điều chỉnh cho câu hỏi và loại bản án của mình. Khi dùng lại phần lớn bảng mã của người khác, hãy ghi nguồn. Nếu muốn so sánh kết quả với nghiên cứu đó, giữ nguyên định nghĩa các biến dùng để so.