Văn bản pháp luật và bản dịch chính thức của nó không được bảo hộ quyền tác giả, nhưng bản dịch không chính thức, lời chú giải, sách bình luận và bộ hỏi – đáp do người khác làm thì có thể được bảo hộ. Lý do là các sản phẩm này chứa phần lựa chọn, diễn đạt, phân tích của người làm ra chúng. Phần đó là "cách thể hiện" mà quyền tác giả nhắm tới, dù nền của nó là một văn bản tự do.
Với người xây kho dữ liệu pháp luật, người viết tài liệu đào tạo hay người dịch hợp đồng, ranh giới này quyết định việc nào làm được ngay, việc nào cần xin phép. Bài này đi qua từng loại sản phẩm làm thêm trên văn bản luật và cách xử lý từng loại.
Nguyên tắc chung: nền tự do, lớp làm thêm thì không mặc nhiên
Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ cách thể hiện mang tính nguyên gốc, không bảo hộ ý tưởng, nguyên lý hay thông tin sự kiện. Một quy định trong Bộ luật Lao động là thông tin pháp luật, ai cũng có thể diễn đạt lại. Nhưng cách một người giải thích quy định đó, ví dụ họ chọn ví dụ nào, sắp xếp lập luận ra sao, cảnh báo những bẫy nào, là sản phẩm trí tuệ của riêng họ.
Tương tự, bản dịch là một dạng tác phẩm phái sinh: nó dựa trên tác phẩm gốc nhưng có phần sáng tạo của người dịch trong việc chọn từ, cấu trúc câu. Với tác phẩm gốc được bảo hộ, người dịch phải xin phép tác giả gốc. Với văn bản luật, không cần xin phép ai để dịch, nhưng bản dịch làm ra lại là tác phẩm của người dịch.
Điểm quan trọng là mức độ sáng tạo. Một bảng liệt kê "điều 1 đến điều 10 nói về phạm vi điều chỉnh" chỉ thuần thông tin, khó được bảo hộ. Một bài bình luận phân tích vì sao nhà làm luật chọn cách quy định này, so với luật cũ, kèm tình huống minh hoạ, thì rõ ràng là tác phẩm.
Các loại sản phẩm làm thêm và mức bảo hộ
Bảng dưới xếp các sản phẩm hay gặp theo mức độ sáng tạo, từ thấp đến cao. Mức bảo hộ thực tế còn tuỳ từng sản phẩm cụ thể; đây là cách nhìn để bạn tự đánh giá.
| Sản phẩm | Phần có thể được bảo hộ | Phần tự do | Dùng lại thế nào |
|---|---|---|---|
| Văn bản hợp nhất do cơ quan có thẩm quyền làm | Không có phần riêng | Toàn bộ | Dùng như văn bản gốc, ghi rõ là bản hợp nhất |
| Bản "hợp nhất" do trang tư nhân tự ghép | Ít, chủ yếu là công ghép | Câu chữ của luật | Tự ghép lại từ văn bản gốc; đọc điều khoản của trang |
| Ghi chú hiệu lực, liên kết chéo | Phần diễn giải, nhận xét | Thông tin sự kiện về sửa đổi | Tự kiểm và tự ghi chú theo cách của mình |
| Bản dịch không chính thức | Toàn bộ cách dịch | Nội dung pháp lý | Tự dịch, thuê dịch hoặc xin phép dùng bản dịch |
| Sách hỏi – đáp, cẩm nang | Câu hỏi tự soạn, câu trả lời, ví dụ | Trích luật bên trong | Trích ngắn có ghi nguồn; không chép từng mục |
| Bình luận khoa học, giáo trình | Gần như toàn bộ phần phân tích | Trích luật bên trong | Trích dẫn hợp lý để bình luận, nghiên cứu |
Hàng thứ hai của bảng hay gây tranh luận. Trang tư nhân bỏ công ghép văn bản sửa đổi vào văn bản gốc, nhưng kết quả chủ yếu là câu chữ của luật. Rủi ro khi chép nằm nhiều ở điều khoản sử dụng của trang và ở chuyện bản ghép có thể sai, hơn là ở quyền tác giả.
Bản dịch: chính thức hay không là câu hỏi đầu tiên
Bản dịch chính thức. Là bản do cơ quan có thẩm quyền thực hiện hoặc công nhận và công bố với tư cách chính thức. Loại này thuộc nhóm không được bảo hộ. Trên thực tế, số văn bản có bản dịch được công bố là chính thức không nhiều; đa phần bản tiếng Anh lưu hành là bản tham khảo.
Bản dịch tham khảo trên cổng thông tin cơ quan nhà nước. Nhiều bản đi kèm ghi chú "chỉ có giá trị tham khảo". Chúng có thể do dự án hỗ trợ, tổ chức quốc tế hoặc đơn vị dịch thuật thực hiện. Tình trạng quyền đối với loại này không đồng nhất; bạn nên đọc ghi chú và điều khoản của trang trước khi chép vào sản phẩm của mình.
Bản dịch của hãng luật, công ty dịch thuật. Là tác phẩm của họ. Dùng nội bộ để hiểu nội dung thì ít ai bận tâm, nhưng đưa vào kho dữ liệu chung, bán kèm sản phẩm hay đăng lại công khai thì cần xin phép.
Bản dịch do bạn tự làm. Là tác phẩm của bạn hoặc của doanh nghiệp nếu bạn dịch theo nhiệm vụ được giao. Đây là cách sạch nhất để có bộ dịch dùng lâu dài, đổi lại phải đầu tư thời gian và kiểm tra chất lượng.
Trích dẫn hợp lý: dùng chú giải của người khác mà không phải xin phép
Luật Sở hữu trí tuệ cho phép một số trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền, với điều kiện không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây phương hại bất hợp lý đến lợi ích của tác giả, đồng thời phải ghi tên tác giả và nguồn. Trong đó có việc trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận, giới thiệu hoặc minh hoạ trong tác phẩm của mình, và tự sao chép để nghiên cứu, học tập cá nhân không nhằm mục đích thương mại.
Áp vào thực tế: bạn viết bài phân tích một điều luật và muốn phản biện cách hiểu của một cuốn bình luận, thì trích một đoạn ngắn của cuốn đó, ghi rõ tác giả, tên sách, rồi đưa ra lập luận của mình là đúng tinh thần trích dẫn hợp lý. Ngược lại, chép phần lớn một chương bình luận vào tài liệu đào tạo phát cho nhân viên, dù có ghi nguồn, đã vượt khỏi "hợp lý".
Không có con số phần trăm cố định cho "hợp lý". Người ta xét mục đích trích, độ dài so với cả tác phẩm và so với tác phẩm của bạn, và việc trích có thay thế được nhu cầu mua hoặc đọc bản gốc hay không.
Muốn dùng bản dịch hoặc chú giải của người khác: các bước
Khi trích dẫn hợp lý không đủ, ví dụ bạn cần cả bộ dịch cho sản phẩm hay cả bộ chú giải cho khoá học, cách đi đúng như sau.
- Xác định chính xác thứ bạn cần: toàn bộ hay một phần, dùng nội bộ hay công khai, có thu tiền người dùng hay không.
- Tìm chủ sở hữu quyền: người dịch, tác giả bình luận, hay tổ chức đã thuê họ làm; đọc phần thông tin quyền trên ấn phẩm hoặc trang.
- Liên hệ và đề nghị bằng văn bản, nêu rõ phạm vi sử dụng, thời hạn, nền tảng, có sửa đổi hay không.
- Thoả thuận về việc ghi tên tác giả, vì quyền đứng tên là quyền nhân thân, không chuyển giao được.
- Ký hợp đồng sử dụng quyền tác giả hoặc nhận văn bản cho phép; lưu cùng hồ sơ dữ liệu của bạn.
- Nếu bên kia từ chối hoặc không phản hồi, tự dịch hoặc tự viết lại từ văn bản gốc, không diễn đạt lại sát từng câu của bản kia.
Bước cuối là lối thoát luôn có sẵn, vì văn bản gốc tự do. Đó là lý do người làm dữ liệu nghiêm túc thường chọn làm lại từ gốc ngay từ đầu.
Những lỗi hay gặp khi dùng lại lớp làm thêm
Gộp chú giải vào thân văn bản. Nhiều kho nội bộ dán nguyên ghi chú "đã sửa đổi, xem điều…" của một trang tư nhân vào giữa điều luật. Sau vài năm không ai còn phân biệt được câu nào là luật, câu nào là ghi chú. Ngoài rủi ro quyền, đây là rủi ro nghiệp vụ: người đọc có thể trích ghi chú như thể trích luật.
Dùng bản dịch tham khảo như bản có giá trị pháp lý. Một điều khoản hợp đồng song ngữ dẫn bản tiếng Anh tham khảo của người khác, rồi khi tranh chấp hai bên mới phát hiện bản dịch lệch nghĩa so với bản tiếng Việt. Vấn đề quyền đi cùng vấn đề chất lượng: bạn không kiểm soát được bản dịch không phải của mình.
Ghi nguồn chung chung. Dòng "nguồn: Internet" hay "tổng hợp" không đáp ứng yêu cầu ghi tên tác giả và nguồn khi trích dẫn. Ghi cụ thể tên tác giả, tên sách hoặc bài, nơi đăng, giúp bạn đứng vững trong phạm vi trích dẫn hợp lý.
Coi việc dùng nội bộ là luôn an toàn. Sao chép một cuốn bình luận để phát cho cả phòng pháp chế vẫn là sao chép, dù không bán cho ai. Ngoại lệ tự sao chép chỉ dành cho nghiên cứu, học tập cá nhân. Nếu cả nhóm cần dùng thường xuyên, mua đủ bản hoặc xin phép là cách đúng.
Quên hỏi quyền với bản dịch do cộng tác viên làm. Trả tiền cho người dịch không tự động có nghĩa là doanh nghiệp được toàn quyền dùng bản dịch mọi nơi. Phạm vi chuyển giao cần ghi trong hợp đồng.
Khi chính bạn là người làm chú giải, bản dịch
Nếu doanh nghiệp hoặc văn phòng của bạn đầu tư soạn bộ chú giải, bộ dịch, bộ hỏi – đáp, hãy xác định ai là chủ sở hữu ngay từ đầu. Người lao động soạn theo nhiệm vụ được giao thì quyền tài sản thường thuộc tổ chức giao nhiệm vụ, trừ khi có thoả thuận khác. Cộng tác viên bên ngoài thì cần hợp đồng ghi rõ quyền thuộc về ai.
Bạn không bắt buộc phải đăng ký quyền tác giả để được bảo hộ, vì quyền phát sinh từ khi tác phẩm được định hình. Đăng ký giúp có chứng cứ khi tranh chấp. Dù có đăng ký hay không, hãy giữ bản nháp, lịch sử chỉnh sửa, thông tin người soạn.
Cũng nên tách rõ trên sản phẩm: phần nào là nguyên văn luật, phần nào là của bạn. Điều này vừa giúp người đọc không nhầm chú giải là luật, vừa giúp bạn chứng minh phạm vi quyền của mình khi có người chép.
Câu hỏi thường gặp
Dịch lại một bản dịch tiếng Anh của luật Việt Nam sang tiếng khác có cần xin phép không?
Nếu bạn dịch từ bản tiếng Anh không chính thức của người khác, bản dịch mới của bạn là tác phẩm phái sinh của bản dịch đó, nên cần sự đồng ý của người dịch tiếng Anh. Cách an toàn là dịch thẳng từ văn bản tiếng Việt gốc, vốn tự do.
Chép bảng so sánh luật cũ – luật mới từ một trang tin có sao không?
Bảng so sánh có phần lựa chọn điểm nào để so, cách diễn đạt sự khác biệt, nên có thể được bảo hộ. Bạn nên tự đối chiếu hai văn bản và tự lập bảng; vừa tránh vướng quyền, vừa tránh chép theo lỗi của người khác.
Diễn đạt lại lời chú giải bằng câu khác có còn vi phạm không?
Nếu bạn chỉ thay từ đồng nghĩa nhưng giữ nguyên cấu trúc lập luận, ví dụ, thứ tự ý, thì vẫn có thể bị coi là sao chép. Ý tưởng pháp lý thì tự do, nhưng cách tổ chức và thể hiện cụ thể thì không. Hãy đọc văn bản gốc và viết theo cách của mình.
Giáo trình luật của trường đại học có được chép làm tài liệu ôn thi không?
Giáo trình là tác phẩm được bảo hộ. Sinh viên tự sao chép một bản để học cá nhân, không thương mại, thuộc trường hợp được phép theo luật. Photo hàng loạt để bán hoặc đăng toàn văn lên mạng thì không.
Văn bản hợp nhất có phải là chú giải không?
Không. Văn bản hợp nhất do cơ quan có thẩm quyền thực hiện là văn bản chính thức, thuộc nhóm không được bảo hộ. Chỉ khi trang tư nhân tự ghép và tự gọi là bản hợp nhất thì bạn mới cần cân nhắc điều khoản của trang và độ chính xác của bản ghép.
Có cần ghi nguồn khi dùng bản dịch chính thức không?
Không bắt buộc về quyền tác giả, nhưng nên ghi. Người đọc cần biết đó là bản chính thức hay bản tham khảo để đánh giá giá trị khi dùng trong hợp đồng hoặc khi làm việc với đối tác nước ngoài.