Lỗi nặng nhất của một bản dịch luật thường không nằm ở câu chữ mà ở khung: thiếu một điều, gộp hai khoản, đánh lại số điểm, bỏ cả phụ lục. Người đọc tiếng Anh không có cách nào nhận ra những lỗi này khi chỉ cầm bản dịch, và khi họ trích "Article 12.3" cho đồng nghiệp người Việt, hai bên có thể đang nói về hai đoạn khác nhau.
Kiểm cấu trúc là bước nên làm trước khi đọc đối chiếu nội dung. Nó nhanh, làm được phần lớn bằng mắt hoặc bằng vài công cụ đếm đơn giản, và loại được những bản dịch không đáng tốn thời gian đọc kỹ. Bài này mô tả khung của văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam, các kiểu lệch cấu trúc hay gặp, và quy trình kiểm cho người làm pháp chế hoặc người giữ kho dữ liệu song ngữ.
Khung của một văn bản pháp luật Việt Nam
Văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam có cách chia khá thống nhất. Văn bản dài chia thành phần, chương, mục; đơn vị cơ bản là điều; trong điều có khoản đánh số 1, 2, 3; trong khoản có điểm đánh chữ a, b, c; điểm còn có thể chia nhỏ hơn. Văn bản ngắn có thể chỉ gồm các điều, không có chương. Ngoài thân văn bản, nhiều văn bản có phụ lục: danh mục, biểu mẫu, bảng.
Văn bản sửa đổi có thêm những cách đánh số riêng. Điều được bổ sung vào giữa thường mang số của điều trước kèm chữ cái, để không phải đánh lại số các điều phía sau. Điều bị bãi bỏ vẫn giữ chỗ trong văn bản hợp nhất với ghi chú. Khoản, điểm cũng có thể được bổ sung theo cách tương tự.
Khi chuyển sang tiếng Anh, người dịch phải chọn cách gọi cho từng cấp: chương, mục, điều, khoản, điểm. Các bản dịch phổ biến thường dùng Chapter, Section, Article, Clause, Point, nhưng không phải bản nào cũng giống nhau. Có bản gọi khoản là paragraph, có bản gọi điểm là sub-clause. Không có cách gọi nào sai, chỉ cần nhất quán trong một bản và trong cả kho, kèm một dòng chú giải để người đọc biết cấp nào ứng với cấp nào.
Các kiểu lệch cấu trúc hay gặp
Mỗi kiểu lệch gây hậu quả khác nhau. Bảng dưới gom những kiểu người kiểm hay bắt được, kèm cách phát hiện nhanh.
| Kiểu lệch | Biểu hiện | Hậu quả | Cách phát hiện nhanh |
|---|---|---|---|
| Thiếu điều | Bản dịch nhảy từ điều 14 sang điều 16 | Người đọc không biết có nghĩa vụ ở điều bị thiếu | Đếm số điều hai bản |
| Đánh lại số | Bản dịch đánh liên tục, bỏ số kèm chữ cái của điều bổ sung | Trích dẫn lệch với bản gốc từ điểm đó trở đi | So tiêu đề điều cuối cùng |
| Gộp hoặc tách khoản | Hai khoản gốc thành một đoạn, hoặc một khoản bị tách đôi | Điều kiện áp dụng có thể bị hiểu sai phạm vi | Đếm khoản trong các điều dài |
| Đổi chữ cái của điểm | Điểm đ của tiếng Việt bị đổi thành e | Trích dẫn điểm không khớp | Rà các danh sách có từ năm điểm trở lên |
| Thiếu phụ lục | Bản dịch kết thúc ở điều cuối | Mất danh mục, biểu mẫu, bảng | So mục lục, trang cuối |
| Bỏ phần căn cứ, nơi nhận | Bản dịch bắt đầu từ chương 1 | Mất thông tin cơ quan, căn cứ ban hành | Xem trang đầu |
| Trộn văn bản gốc và văn bản sửa đổi | Một số điều theo bản gốc, một số theo bản đã sửa | Bản dịch không khớp phiên bản nào | Kiểm vài điều đã biết bị sửa |
Kiểu lệch thứ tư nghe nhỏ nhưng rất hay gặp: bảng chữ cái tiếng Việt có chữ "đ" sau "d", nên điểm thứ năm là "đ" chứ không phải "e". Bản dịch đổi thành chữ cái tiếng Anh thì từ điểm thứ năm trở đi lệch hết.
Quy trình kiểm cấu trúc trong nửa giờ
Quy trình áp dụng cho một văn bản cỡ vừa, vài chục điều. Văn bản dài hơn thì chia theo chương và làm lần lượt.
- Lấy bản tiếng Việt từ nguồn chính thức, xác định đúng phiên bản bản dịch đang bám theo: văn bản gốc, hay văn bản đã sửa đổi đến một thời điểm.
- Lập danh sách tiêu đề các điều của bản gốc, kèm số khoản trong mỗi điều; có thể làm bằng bảng tính.
- Lập danh sách tương tự cho bản dịch.
- Đặt hai danh sách cạnh nhau, đánh dấu mọi dòng lệch về số điều, tiêu đề điều, số khoản.
- Với các điều có danh sách điểm dài, đếm và kiểm chữ cái của từng điểm.
- So phần đầu văn bản: căn cứ ban hành, phạm vi điều chỉnh; và phần cuối: điều khoản thi hành, phụ lục.
- Ghi kết quả vào phiếu kiểm: khớp hoàn toàn, lệch ở đâu, lệch kiểu gì, và đề xuất dùng hay sửa.
Nếu kho của bạn lưu văn bản dưới dạng có cấu trúc, mỗi điều một bản ghi, bước 2 đến 4 có thể tự động hoá. Nhưng bước 5 và 6 vẫn nên có người nhìn, vì chữ cái điểm và phụ lục là chỗ công cụ đọc tệp hay bỏ sót.
Khi bản dịch lệch cấu trúc: sửa hay bỏ
Lệch do bản dịch làm theo phiên bản khác. Không phải lỗi của người dịch mà là lệch phiên bản. Xử lý theo hướng cập nhật bản dịch, ghép điều mới, đánh dấu điều đã bãi bỏ.
Lệch do người dịch bỏ sót. Nếu chỉ thiếu một vài điều, dịch bổ sung và ghi chú. Nếu thiếu nhiều, nhất là thiếu những điều quan trọng, cân nhắc thay nguồn bản dịch, vì một bản bỏ sót khung thường cũng thiếu cẩn thận ở câu chữ.
Lệch do người dịch tự đánh lại số. Sửa về đúng số của bản gốc. Đây là việc bắt buộc nếu bản dịch được dùng để trích dẫn, vì mọi trao đổi giữa người Việt và người nước ngoài đều xoay quanh số điều.
Lệch do chủ ý trích dịch. Không phải lỗi nếu bản dịch ghi rõ chỉ dịch một phần. Lỗi nằm ở chỗ không ghi; khi đó bổ sung dòng ghi chú phạm vi.
Thiếu phụ lục. Tuỳ phụ lục có cần cho công việc hay không. Nếu không dịch, vẫn ghi rằng văn bản có phụ lục và phụ lục đó chưa được dịch.
Lệch do trộn hai phiên bản. Đây là kiểu khó xử lý nhất, vì bản dịch không khớp trọn vẹn với phiên bản nào. Thường nên chọn một phiên bản đích, thường là bản hiện hành, rồi rà lại từng điều đã biết bị sửa để đưa tất cả về cùng một mốc, kèm ghi chú mốc đó ở đầu tệp.
Giữ cấu trúc khi đưa bản dịch vào kho dữ liệu
Nếu bản dịch được đưa vào một kho có tìm kiếm, cấu trúc là thứ cho phép người dùng nhảy thẳng tới "Điều 12 khoản 3" ở cả hai ngôn ngữ. Kho tốt lưu mỗi điều, mỗi khoản với một mã định danh dựa trên số của bản gốc, và bản dịch dùng chính mã đó. Như vậy, dù bản dịch gọi khoản là Clause hay Paragraph, hệ thống vẫn ghép đúng cặp câu.
Khi văn bản được sửa, mã định danh giúp bạn biết chính xác đơn vị nào của bản dịch cần cập nhật. Điều bổ sung có số kèm chữ cái thì mã cũng kèm chữ cái; điều bị bãi bỏ thì giữ mã với trạng thái bãi bỏ, không xoá mã đi để dùng cho điều khác.
Ví dụ giả định: một nhóm làm sản phẩm tra cứu song ngữ ở Thành phố Hồ Chí Minh nhập bản dịch theo kiểu cả văn bản một khối. Khi người dùng hỏi về một khoản cụ thể, hệ thống trả về cả điều dài, người dùng phải tự tìm. Sau khi tách lại theo điều, khoản với mã của bản gốc, việc tra và việc cập nhật đều nhanh hơn hẳn, và lỗi lệch số được phát hiện ngay khi ghép cặp không khớp.
Ai nên kiểm cấu trúc và kiểm vào lúc nào
Kiểm cấu trúc không đòi hỏi người giỏi tiếng Anh pháp lý. Một nhân viên cẩn thận, đọc được tiếng Việt và nhận ra chữ Article, Clause, Point là làm được phần lớn công việc. Đây là lý do nên tách bước này ra khỏi bước đọc đối chiếu nội dung: người có chuyên môn cao, thời gian ít, chỉ cần nhận những bản dịch đã qua lọc khung.
Thời điểm kiểm hợp lý nhất là ngay khi bản dịch được đưa vào kho hoặc được nhận từ bên ngoài, trước khi bất kỳ ai dùng nó. Kiểm muộn, khi bản dịch đã được trích vào thư gửi đối tác hoặc tài liệu nội bộ, thì phải sửa ở nhiều nơi. Lần kiểm thứ hai nên diễn ra mỗi khi văn bản gốc có sửa đổi, vì sửa đổi thường kéo theo điều bổ sung, điều bãi bỏ, tức là thay đổi khung.
Với bản dịch do doanh nghiệp đặt hàng bên ngoài, đưa yêu cầu "giữ nguyên số điều, khoản, điểm của bản gốc, kể cả số kèm chữ cái và chữ đ" vào đơn đặt hàng. Một dòng yêu cầu rõ ràng ngay từ đầu tiết kiệm nhiều giờ kiểm và sửa về sau, và cho bạn căn cứ để yêu cầu bên dịch sửa nếu bản giao không đạt.
Những thứ kiểm cấu trúc không bắt được
Kiểm khung là bước lọc đầu tiên, không phải lời bảo đảm chất lượng. Một bản dịch khớp khung hoàn toàn, từ số điều tới chữ cái của từng điểm, vẫn có thể mang những vấn đề nằm bên trong câu chữ mà chỉ người đọc được cả hai thứ tiếng và hiểu lĩnh vực luật đó mới phát hiện. Những vấn đề hay gặp gồm:
- Dịch sai nghĩa một từ then chốt, làm thay đổi phạm vi điều luật.
- Hiểu sai vế bổ nghĩa trong câu nhiều vế.
- Dùng một thuật ngữ cho hai khái niệm khác nhau, hoặc hai thuật ngữ cho cùng một khái niệm.
- Dịch đúng phiên bản cũ nhưng lại ghi là phiên bản mới.
- Bỏ sót một câu ngắn trong khoản dài, không làm thay đổi số khoản.
- Dịch sai số, ngày, tỷ lệ, đơn vị.
Vì vậy, sau khi khung đã khớp, vẫn cần đọc đối chiếu nội dung ở những điều bạn thực sự dùng. Kiểm khung chỉ giúp bạn biết bản dịch có đáng để bỏ công đọc tiếp hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có cách đếm số điều trong văn bản dài mà không phải đếm tay không?
Nếu có tệp văn bản dạng chữ, bạn có thể tìm theo mẫu dòng bắt đầu bằng chữ "Điều" kèm số ở bản tiếng Việt và "Article" kèm số ở bản dịch, rồi so hai danh sách. Với tệp quét ảnh thì cần nhận dạng chữ trước, và vẫn nên kiểm lại bằng mắt.
Bản dịch gọi khoản là paragraph có bị coi là sai không?
Không. Điều quan trọng là bản dịch nhất quán và có ghi chú cách gọi. Trong một kho dữ liệu, nên chọn một cách gọi cho tất cả bản dịch để người đọc không phải đoán, và nếu dùng bản dịch của nguồn khác thì ghi lại cách gọi của họ.
Điều được bổ sung có số kèm chữ cái thì dịch thế nào?
Giữ nguyên số kèm chữ cái như bản gốc, ví dụ Article 12a, không đánh lại số các điều phía sau. Giữ đúng số của bản gốc giúp mọi trích dẫn hai bên khớp nhau, kể cả khi người đọc dùng bản dịch của nguồn khác.
Văn bản hợp nhất có cấu trúc khác văn bản gốc không?
Văn bản hợp nhất gộp nội dung văn bản gốc và các văn bản sửa đổi, nên có thể có thêm điều bổ sung, điều ghi đã bãi bỏ, và chú thích dẫn tới văn bản sửa đổi. Khi kiểm cấu trúc, phải so bản dịch với đúng loại văn bản mà nó tự nhận là dịch.
Phần căn cứ ban hành có cần dịch không?
Nên dịch. Phần căn cứ cho người đọc biết văn bản được ban hành dựa trên luật nào, giúp họ hiểu thứ bậc và tìm văn bản liên quan. Bỏ phần này, bản dịch trông gọn hơn nhưng mất thông tin để kiểm hiệu lực và thẩm quyền.
Có nên dùng bản dịch lệch cấu trúc nhưng câu chữ tốt?
Có thể, sau khi sửa khung về đúng bản gốc và ghi chú các chỗ đã sửa. Câu chữ tốt là tài sản; khung sai thì sửa được. Ngược lại, bản khung đúng mà câu chữ kém thì sửa tốn công hơn nhiều.